CPB: nationale investeringsinstelling zonder scherp doel is een verkapte subsidie — het Fonds Brede Welvaart pakt het anders aan

Beeld bij de CPB-publicatie 'De Nationale Investeringsinstelling: doelen en keuzes'

19-9-2026 CPB Nieuws

Het kabinet trekt op Prinsjesdag 3,3 miljard euro uit voor een Nationale Investeringsinstelling (NII), vooral om financiering voor bedrijven toegankelijker te maken. Het CPB waarschuwt: voor bredere doelen als verduurzaming en defensie zijn subsidies, normering en beprijzing effectiever, en zonder een scherp omschreven doel wordt zo'n instelling al snel een verkapte subsidie met onduidelijke effecten. Het Fonds Brede Welvaart — het initiatief van Burgerplatform — laat zien hoe het wel kan: doelen vooraf expliciet maken en kwantificeren met een MKBA volgens de CPB/PBL-richtlijnen, zodat geld naar het hoogste maatschappelijke rendement gaat in plaats van naar een vaag gedefinieerde 'instelling'.

Op Prinsjesdag kondigde het kabinet aan een Nationale Investeringsinstelling (NII) te willen oprichten, met 3,3 miljard euro beschikbaar. De belangrijkste reden die het kabinet aanvoert: “voldoende beschikbaarheid en toegankelijkheid tot financiering voor innovatieve ondernemers is dé achilleshiel van de Nederlandse economie.” Het plan kon eerder al rekenen op steun van onder meer oud-ASML-topman Peter Wennink en verschillende economen. Het Centraal Planbureau (CPB) publiceerde op 18 september 2026 een kritische doorrekening van het voorstel: De Nationale Investeringsinstelling: doelen en keuzes, van onderzoekers Jurre Thiel en Suzanne Vissers.

Wat het CPB concludeert

De centrale boodschap van het CPB is nuchter: “het effect op de economie van een NII is waarschijnlijk beperkt.” Een investeringsinstelling kan volgens het CPB vooral waarde hebben op één specifiek punt — het toegankelijker maken van financiering voor bedrijven — maar is geen wondermiddel voor alle knelpunten die ondernemers bij investeren ervaren. Sterker nog: het blijft onduidelijk hoeveel rendabele investeringen in Nederland daadwerkelijk stranden op een gebrek aan financiering.

Doel bepaalt de vorm, niet andersom: Het CPB benadrukt dat eerst helder moet zijn welk doel de NII dient. Pas dat doel bepaalt de juiste inrichting en de gevolgen voor de overheidsfinanciën — niet de wens om ergens 3,3 miljard euro in te zetten.
Marktconform of impliciete subsidie: Moet de NII alleen marktfalen corrigeren, dan hoort zij te werken met marktconforme voorwaarden. Wil zij maatschappelijke doelen dienen, dan accepteert zij lagere rendementen — en dat is in feite een impliciete subsidie, alleen dan verstopt in een investeringsvehikel in plaats van zichtbaar op de begroting.
Voor brede welvaart zijn directe instrumenten beter: Voor doelen als verduurzaming, defensie en infrastructuur zijn “subsidies, normering en beprijzing” volgens het CPB vaak effectiever dan investeringsfinanciering via een NII.
Andere knelpunten wegen zwaarder: Zelfs waar financiering wel een knelpunt is, wijst het CPB erop dat “andere knelpunten, zoals gebrek aan personeel of stikstofruimte,” vaak grotere obstakels voor investeringen vormen dan een tekort aan kapitaal.
Additionaliteit is de toets: De NII heeft alleen meerwaarde als zij investeringen mogelijk maakt die anders niet zouden gebeuren. Simpelweg meer kapitaal beschikbaar stellen garandeert geen economische impact — en garandeert al helemaal geen maatschappelijke impact.

De kern: eerst het doel, dan het geld

Wat het CPB hier in feite beschrijft, is een klassiek beleidsprobleem: geld wordt beschikbaar gesteld vóór scherp is bepaald welk maatschappelijk probleem het moet oplossen en hoeveel dat probleem waard is om op te lossen. Zonder die stap wordt onmogelijk te beoordelen of een euro in de NII meer oplevert dan diezelfde euro elders — aan energiearmoede, aan natuurherstel, aan onderwijs. Het risico is dan niet dat er te weinig gebeurt, maar dat er geld naar de verkeerde dingen gaat, verpakt als ‘investering’ in plaats van als politieke keuze.

Het Fonds Brede Welvaart: wat het CPB aanraadt, maar dan uitgevoerd

Dit is precies de plek waar het Fonds Brede Welvaart, het initiatief van Burgerplatform, een alternatief laat zien. In plaats van eerst een bedrag vast te leggen en pas daarna te bedenken welk doel het moet dienen, draait het Fonds Brede Welvaart de volgorde om: elk beleidsvoorstel wordt eerst doorgerekend met een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA), opgesteld volgens de richtlijnen van het CPB en het PBL zelf. Die MKBA maakt zichtbaar wat een euro werkelijk oplevert voor mensen, voor de biosfeer en voor de aarde als geheel — in plaats van dat rendement impliciet en onzichtbaar te houden, zoals het CPB waarschuwt dat bij een NII kan gebeuren.

Concreet werkt het Fonds Brede Welvaart aan een online rekentool waarmee donateurs en, op termijn, de overheid zelf een bedrag kunnen invoeren en direct zien welk maatschappelijk effect dat geld heeft wanneer het daadwerkelijk aan een onderbouwd beleidsvoorstel wordt besteed — met schuifregelaars om tussen doelen als klimaat, natuur en armoedebestrijding te kiezen. Waar het CPB het kabinet vraagt om eerst het doel van de NII scherp te maken, biedt het Fonds Brede Welvaart daarvoor het instrument: transparante, vergelijkbare, per euro uitgerekende maatschappelijke rendementen, zodat geld — van overheid, burgers of investeerders — aantoonbaar naar de grootste meerwaarde gaat.

Waarom dit telt voor Burgerplatform

Burgerplatform bepleit uitopisch denken: een voorstelbare, betere toekomst schetsen en vervolgens met een MKBA uitrekenen wat daarvoor nodig is, in plaats van beleid en miljarden eerst vastleggen en de onderbouwing achteraf te verzinnen. Het CPB-rapport over de Nationale Investeringsinstelling bevestigt vanuit onverdachte, technocratische hoek precies dit uitgangspunt: geld zonder scherp gekwantificeerd doel levert onzekere, vaak beperkte maatschappelijke waarde op. Het Fonds Brede Welvaart is de praktische uitwerking daarvan — en daarmee, zoals Harmen het formuleert, in feite hét alternatief voor hoe Nederland grote sommen geld aan maatschappelijke opgaven zou moeten koppelen.

Bronnen:

lees hele artikel/document

Deel dit bericht

Blijf op de hoogte en stem mee over voorstellen