In een short die VPRO Tegenlicht op 7 oktober online zette, zegt schrijver Ilja Leonard Pfeijffer: "Nederland is totaal vastgelopen. Het heeft alle kenmerken van een fundamentele systeemcrisis." De beelden komen uit de Tegenlicht-aflevering Maak 't simpel uit september 2023. Als voorbeeld noemt Pfeijffer de btw op groente en fruit: een democratisch besluit dat volgens hem niet kan worden uitgevoerd omdat het te ingewikkeld is voor de Belastingdienst. Dat vindt hij "uiterst zorgwekkend": "dat democratische besluiten niet meer uitgevoerd kunnen worden vanwege de complexiteit van de systemen waarin ze terecht komen."
Het ligt iets anders. Het coalitieakkoord van 2021 legde vast dat werd onderzocht hoe de btw op groente en fruit op termijn naar 0 procent kon. Volgens de kabinetsreactie van 19 september 2023 scoren alle zeven onderzochte varianten laag tot zeer laag op juridische houdbaarheid en uitvoerbaarheid. Het knelpunt is de afbakening: welke producten tellen als groente en fruit. Door het neutraliteitsbeginsel in de btw-regels dreigen steeds nieuwe rechtszaken. De Belastingdienst kon het tarief technisch invoeren, maar verwachtte dat het zelfs met veel extra personeel nauwelijks te handhaven zou zijn. Ook dat is complexiteit, alleen zit die in regels die er al lagen.
De short somt nog meer vastgelopen dossiers op, met beelden van politici op het Binnenhof. Het Landbouwakkoord strandde in juni 2023 toen LTO uit de onderhandelingen stapte. Belasting over het werkelijke rendement op vermogen is meermaals uitgesteld en moet volgens de Rijksoverheid nu op 1 januari 2028 ingaan, zie ook Box 3: kabinet wil vanaf 2028 vooral verkoopwinst belasten, kleine beleggers gaan eerder betalen. En bijna gratis kinderopvang komt er volgens de huidige plannen pas in 2029, met een vergoeding van 95,6 procent. De kinderopvangtoeslag wordt dan de eerste toeslag die verdwijnt.
Pfeijffer sprak eerder over de staat van de democratie, zie Over de staat van de democratie | Ilja Leonard Pfeijffer | Buitenhof.
Duiding Burgerplatform
Stop. Stop met het stapelen van uitzonderingen, fiscale kortingen en toeslagen die de uitvoering niet aankan. Een nieuwe maatregel hoort pas besloten te worden als vooraf vaststaat dat de uitvoering hem kan dragen.
Bron. Pak complexiteit aan bij de bron: kies eenvoudige, directe instrumenten in plaats van kortingen via de belasting. De kabinetsreactie op de btw noemde zelf directe alternatieven, zoals gratis groente en fruit of schoolmaaltijden. Het afschaffen van de kinderopvangtoeslag past in die lijn, al leidt versimpelen altijd tot verschuivingen, zie Toeslagenstelsel loopt vast, maar versimpelen leidt altijd tot inkomensverschuivingen.
Herstel. Geef uitvoeringsorganisaties ruimte om bestaande regels te repareren en help mensen die in de regels zijn vastgelopen. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse kan vooraf laten zien wat een maatregel oplevert voor brede welvaart, ook voor gezondheid en natuur, en het Fonds Brede Welvaart kan eenvoudige, directe maatregelen helpen financieren.
Bron: VPRO Tegenlicht (YouTube-short, 7 oktober 2026); VPRO Tegenlicht, Maak 't simpel, 7 september 2023; Tweede Kamer, Kamerstuk 36418 nr. 7, 19 september 2023; LTO, 21 juni 2023; Rijksoverheid, tijdlijn Wet werkelijk rendement box 3; Rijksoverheid, nieuwsbericht kinderopvang, 21 september 2026.
