Een internationale commissie van The Lancet heeft zeventien catastrofale dreigingen voor de menselijke gezondheid tot 2100 in kaart gebracht. Twee daarvan kunnen volgens de commissie in theorie tot het uitsterven van de mensheid leiden: een kernoorlog en kwaadwillig gebruik van kunstmatige intelligentie. Het rapport verscheen op 10 oktober 2026 en werd gepresenteerd op de World Health Summit in Berlijn src:1357. De commissie staat onder leiding van Christopher Murray, directeur van het Institute for Health Metrics and Evaluation van de University of Washington, en Natalia Kanem, voormalig directeur van het VN-Bevolkingsfonds.
Hoe de commissie meet
De commissie gebruikte gegevens uit de Global Burden of Disease-studie van het IHME over 204 landen en gebieden en bekeek honderden mogelijke dreigingen. De maatstaf is de DALY: een jaar in goede gezondheid dat verloren gaat door ziekte, beperking of vroegtijdig overlijden. Per dreiging rekende de commissie een plausibel best en een plausibel slechtst scenario door voor 2025 tot 2100. Het verschil is de gezondheidsschade die met beleid te voorkomen is. Een dreiging telt als catastrofaal als die tot 2100 minstens een miljard DALY's kan kosten, er genoeg gegevens zijn om haar te modelleren en beleid echt verschil kan maken. Inslagen van planetoïden en supervulkanen vielen af omdat de kans in deze eeuw zeer klein is. Zogeheten spiegelleven viel af door te weinig bewijs src:1357.
De zeventien dreigingen
Met uitstervingspotentieel: kernconflict, inclusief de hongersnood die daarop kan volgen, en kwaadwillig gebruik van AI, bijvoorbeeld voor de ontwikkeling van biologische wapens. De kans op beide noemt de commissie laag. Rekening houdend met kans en impact kan het voorkomen van een kernconflict naar schatting 133 miljoen doden en 9,35 miljard DALY's voorkomen, en het beperken van AI-misbruik 10,4 miljard DALY's. Bij AI lopen de schattingen sterk uiteen, omdat er nog nooit een wereldwijde ramp door kwaadwillige AI is geweest.
Vijftien andere catastrofale dreigingen: klimaatverandering, luchtvervuiling, natuurlijk ontstane pandemieën, antimicrobiële resistentie, obesitas, hoge bloeddruk, roken, hoog alcoholgebruik, slechte mentale gezondheid, ongezond ouder worden, ondervoeding bij kinderen, inkomensongelijkheid, laag opleidingsniveau, het instorten van ontwikkelingshulp voor gezondheid en conventionele oorlog.
De kerncijfers
Obesitas, de combinatie van overgewicht, slecht eten en weinig bewegen, is met 23,1 miljard te voorkomen DALY's de grootste post. Bij onderwijs gaat het om 16,1 miljard DALY's, met vrouwen en kinderen in Afrika bezuiden de Sahara als grootste risicogroep. Inkomensongelijkheid is goed voor 13,8 miljard DALY's en antimicrobiële resistentie voor 3,44 miljard. Als de ontwikkelingshulp voor gezondheid instort, valt ongeveer 70 procent van de te voorkomen schade in Afrika bezuiden de Sahara src:1357.
Klimaatverandering is volgens de commissie nu al een catastrofale en urgente dreiging. De opwarming beperken tot ongeveer 1,8 graden in plaats van 4,4 graden voorkomt 1,89 miljard verloren gezonde levensjaren, vooral door minder extreme hitte en luchtvervuiling. De commissie noemt dat een onderschatting: ontheemding, droogte en psychische gevolgen tellen niet mee, en zonder forse emissiereductie loopt de schade na 2100 verder op.
De commissie benadrukt dat de cijfers geen beleidsranglijst zijn en niet direct met elkaar vergeleken moeten worden. Ze laten zien waar preventie het meeste kan opleveren.
Samenhang en aanbevelingen
De dreigingen zijn volgens de commissie met elkaar verweven en moeten samen worden aangepakt. Klimaatverandering, bevolkingsgroei en politieke instabiliteit kunnen samen tot grootschalige migratie leiden. Voedselsystemen kunnen gezondheid en klimaat helpen of juist schaden. Vertrouwen noemt de commissie een stabiliserende kracht, naast onder meer samenwerkend mondiaal leiderschap, veerkrachtige voedselsystemen en een eerlijkere samenleving. De schade valt binnen elk land vooral bij mensen met weinig middelen.
De commissie richt zich nadrukkelijk ook tot financiën, defensie en veiligheid, en geeft drie aanbevelingen: bouw zorgstelsels die op dreigingen zijn voorbereid met duurzame financiering voor preventie, investeer in innovatie zoals nieuwe vaccins, antibiotica en klimaattechnologie, en volg de risico's onafhankelijk. Daarvoor komt een jaarlijkse Lancet Monitor of 21st Century Global Threats to Health. Medevoorzitter Murray: "Uitstel van actie zal de kosten alleen naar de toekomst verschuiven en vergroten."
Duiding van Burgerplatform: het rapport laat zien dat de grootste gezondheidsrisico's niet los van elkaar staan. Klimaat, luchtvervuiling, ongelijkheid, onderwijs, voeding en veiligheid hangen samen, en veel ervan zijn te voorkomen. Dat pleit voor beleid dat niet per sector of per crisis reageert, maar risico's integraal afweegt, met oog voor brede welvaart en voor wie de lasten draagt. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse kan daarbij helpen om preventie en bronaanpak eerlijk te vergelijken met de kosten van later herstel. De commissie zegt het zelf: wachten verschuift en vergroot de kosten. De meeste van deze dreigingen zijn bij de bron aan te pakken, met schone lucht, minder uitstoot, gezond voedsel, goed onderwijs en het voorkomen van conflicten. Dat zijn ook de terreinen waar Burgerplatform beleid op toetst.
Lees ook: Reconstructie: hoe beleidsbesluiten samen de polycrisis vormden, Nederland en Frankrijk voeren eerste gesprek op hoog niveau over kernwapens, The Tipping Points of Climate Change and Where We Stand, Johan Rockström
Bronnen
- Murray, Kanem e.a., The Lancet Commission on 21st century global threats to health, The Lancet, 10 oktober 2026 src:1357
- The Lancet, persbericht New Commission provides roadmap to protect economies, security and global stability, 10 oktober 2026
- IHME, 21st century threats to health, kernbevindingen
- DuurzaamNieuws, Zeventien catastrofes die de wereld bedreigen, 11 oktober 2026
