Alle analyses
Analyse dossier

Leenstelsel (2015–2023) als schuldmachine: stop studeren via schuld, afbouw bestaande studieschulden

Het leenstelsel (studievoorschotstelsel, 2015–2023) financierde hoger onderwijs via private schuld in plaats van gift. Begin 2026 stond €28,0 mld aan studieschuld uit (−€0,8 mld t.o.v. begin 2025: eerste daling ooit), bij gemiddeld €18.300 per (oud-)student (+€5.900 sinds 2015). 398.900 studenten en 1.134.300 oud-studenten hebben een studieschuld; 144.500 mensen ≥€50k (verdubbeld in zes jaar); bijna 5.000 ≥€100k. Herinvoering van de basisbeurs (2023/’24) is een gedeeltelijke stop: minder studenten lenen (−210.000 t.o.v. 2023), maar de schuldberg blijft groot, het gemiddelde stijgt, en de pechgeneratie draagt nog steeds de opgebouwde schuld. Bestaande tegemoetkoming €35,31/mnd (budget €1,0 mld) plus voorgenomen aanvullende €44,50/mnd vanaf ~apr 2027 (budget €1,4 mld) dekken slechts een fractie van gemiste basisbeurs en rente. Standpunt: tegen schulden; schulden afbouwen.

Grondoorzaak

Politieke keuze van de kabinetten-Rutte om de basisbeurs af te schaffen en studeren via schuld te financieren (Wet studievoorschot hoger onderwijs, 2015). Die keuze bouwde structureel studieschuld op (12,7 mld in 2015 naar 28,1 mld in 2023) en verschoof kosten van het collectief naar individuen (ouders, bijbanen, lenen); het Rijk bespaarde ca. 1 mld per jaar aan gift. Perverse prikkel: lenen werd de norm (ruime leenmaxima, 35 jaar aflossen, rente 0% in 2017-2022) en studenten leenden meer dan de gemiste beurs (ESB 2025: +7.400 euro vwo, +3.500 havo). De herinvoering van de basisbeurs (2023) erkent het falen maar laat de schuldberg in stand; de tegemoetkomingen zijn gebaren binnen budgetkaders, geen herstel van de gemiste gift.

Sociale schade
7 /10
Complexiteit
7 /10
Escalatierisico
6 /10

Bedragen per jaar

Bandbreedte: we maken onzekerheid zichtbaar. Je ziet steeds de laagste en de hoogste onderbouwde schatting. De balk toont die bandbreedte; het streepje is de middenwaarde, als die bekend is. Klik op een bedrag om te zien waar het vandaan komt.

Schade huidig beleidper jaar
nog niet becijferd
Brede welvaartseffectenpakket, netto per jaar na overlapcorrectie
nog niet becijferd

Omvang geldstroom (indicatief)

Geen MKBA-uitkomst. Dit is de grootte van de geldstroom waar deze analyse over gaat, niet de schade of het welvaartseffect.

Geldstroomindicatief
€ 28 mldnog geen bandbreedte opgegeven
Video / media

Analyse

Dossier 05-10-2026 op basis van NRC en CBS (sources 942-944), MvT aanvullende tegemoetkoming (945-946), DUO (948-949), Kamerstukken (950-953), CBS inflatie (954) en ESB (955). Kerncijfers 1-1-2026 (voorlopig): totale studieschuld 28,0 mld (-0,8 mld t.o.v. begin 2025, eerste daling); gemiddelde 18.300 euro (+5.900 sinds 2015); 398.900 studenten met schuld (-210.000 t.o.v. 2023); 1.134.300 oud-studenten; 144.500 met 50.000 euro of meer (ruim verdubbeld in zes jaar); ca. 5.000 met 100.000 euro of meer. Basisbeurs 2026 (DUO): hbo/wo 130,21 thuis / 324,52 uitwonend; mbo 107,26 / 350,03. Tegemoetkoming pechgeneratie 35,31 euro per maand (1,0 mld) plus aanvullend 44,50 euro (1,4 mld, uitbetaling vanaf april 2027; stemming TK 6-10-2026). Rente: 2,33% (SF35) in 2026, gekoppeld aan staatsrente, onder inflatie 3,4% (sep 2026). Bevinding: een rente boven markt of inflatie is er nu niet; rente 0% is daarom geen stop maar een overdracht (reparatie). OCW: rente 0% voor iedereen 704 mln per jaar, denivellerend; rente 0% voor de leenstelselgeneratie 9,5 mld cumulatief. Coalitieplan: uitwonende beurs +50 euro (109 mln per jaar vanaf 2028/29) en renteplafond 2,5%. Rangorde regel 10: stop 256 (geen studeren-via-schuld, gift borgen, geen renteopslag), dan reparatie 257 (tegemoetkomingen, afbouw), dan variant 258 (rente 0% leenstelselgeneratie). Holistisch: geen fysieke infrastructuur; effecten lopen via woningmarkt en hypotheekruimte, gezinsvorming en keuzevrijheid. Raakt subject 187 Schulden (analyses 11, 28, 31): studieschuld is de grootste door overheidsbeleid veroorzaakte schuld van huishoudens. Methodiek: source 33 (disconto 2,8%/1,8%; banen geen baat; overdrachten E36 niet in saldo). Welvaartseffecten van schuldstress en hypotheekbelemmering zijn PM.

Herkomst van de bedragen

Bronnen van deze analyse

Voor het rampscenario en de omvang van de geldstroom is nog geen bron per bedrag vastgelegd. Hieronder staan de bronnen en datapunten van de hele analyse.

Bronnen

Datapunten

Onderwerp
9
Terug naar alle analyses