Wat kost ons systeem ons echt?

Schiphol overschrijdt de milieurandvoorwaarden (klimaat, geluid, luchtkwaliteit, stikstof) van de omliggende leefomgeving en staat op gespannen voet met de nationale klimaatdoelen. In 2025 was 36,6% van de 68,8 mln passagiers transferpassagier (Traffic Review 2025, source 783): zij komen niet uit Nederland en gaan er niet heen, betalen geen vliegbelasting en dragen vooral via de netwerkkwaliteit bij aan de Nederlandse welvaart, terwijl de externe kosten wel in Nederland vallen. De uitstoot is scheef verdeeld: ca. 6% van de vluchten vanaf Europese luchthavens (langeafstand, >4.000 km) veroorzaakt ca. de helft van de CO2 (EUROCONTROL 2021: 48% in 2019; EAER 2025: 46% in 2023; source 779, 780). Dat gaat over vluchten, Europa-breed, niet specifiek Schiphol. Bij personen: hooguit 1% van de wereldbevolking veroorzaakt meer dan de helft van de CO2 van passagiersluchtvaart (Gossling & Humpe 2020, source 781), en 8% van de Nederlanders maakt 40% van de vliegreizen (KiM 2018, source 782). [Correctie 2-10-2026: de eerdere claim '5% van de vluchten veroorzaakt de helft van de uitstoot; 40% veelvliegers (8% van de unieke passagiers)' had geen bron en is vervangen door deze bronnen.]

De overheid stimuleert groen gas uit mest via de SDE++ (ronde 2025: 602 mln euro voor biomassavergisting tot hernieuwbaar gas, 291 euro/t; 2008-2020 al 460 mln betaald aan mestvergisting) en vanaf 2027 via de bijmengverplichting groen gas (0,63 tot 2,85 Mt/jr, buy-out 450-527 euro/t, tot 9 ct/m3 en 90 euro/jr per huishouden). Mest levert circa 63% van de beoogde reductie. De kosten per vermeden ton (170-450 euro/t) liggen ver boven de CO2-schaduwprijs (50/130/160 euro/t), ongeveer de helft van het klimaatvoordeel is vermeden methaan uit mestopslag (mestbonus) die afhangt van het in stand houden van de veestapel, en methaanlekkage en het ammoniakeffect zijn onzeker. Aanleiding: Urgenda (22-9-2026, secundaire bron).

De omvang van de Nederlandse veestapel is de gemeenschappelijke oorzaak van meerdere problemen die nu vaak los worden aangepakt: stikstof, mest, water, klimaat, ruimtebeslag, dierenwelzijn en gezondheid. In 2025 telde Nederland 3,64 mln runderen, 9,77 mln varkens, 87,7 mln kippen en 0,63 mln geiten op 1,79 mln ha cultuurgrond (CBS). De veestapel produceerde 74 mld kg mest met 439,6 mln kg stikstof en 141,5 mln kg fosfaat; rundvee levert ca. twee derde van de stikstof. Nederland staat 18e van 18 op stikstofoverschot (164 kg N/ha), 69,9% van de landnatuur krijgt te veel stikstof. De landbouwexport was 137,5 mld euro. Tegelijk financiert de overheid de omvang mee via regelingen (landbouwvrijstelling 1,4 mld, OVB-vrijstelling 343 mln, zuivelvrijstelling 326 mln, GLB-basisbetaling 338 mln, borgstellingskrediet 60 mln) en besteedt zij 20 mld aan de stikstofpot. PBL: zonder generieke korting van 5-10% van de dierrechten wordt het ammoniakdoel 2035 niet gehaald.

Het Nederlandse kraanwater voldoet aan de wettelijke normen (99,84%, ILT 2024, source 546), maar de bronnen verslechteren en de rekening voor extra zuivering ligt bij drinkwaterbedrijven en dus bij de klant. PFAS in drinkwater lag in 57% (oppervlaktewater) en 10% (grondwater) van de monsters boven de RIVM-richtwaarde van 4,4 ng PEQ/l (RIVM 2022-0149, dp 585). Om die richtwaarde voor drinkwater uit oppervlaktewater te halen is omgekeerde osmose (RO) nodig: investering EUR 4,1-6,2 mld plus EUR 23-30 mln/jr alleen aan stroom (Arcadis 2025, dp 586). Voor grondwaterwinningen in beschermingsgebieden kost TFA uit bestrijdingsmiddelen in het zwaarste scenario ruim EUR 4,4 mld plus ca. EUR 340 mln/jr (Haskoning 2026 via kabinetsbrief 2026D42909). RO geeft ca. 20% vervuilde afvalstroom waarvan de verwerking niet is doorgerekend. Slechts 4 van 23 grondwaterlichamen zijn in goede chemische toestand en 135 van 216 winningen hebben een kwaliteitsprobleem (tussenevaluatie KRW, dp 589). De drinkwatertarieven stegen in 2026 gemiddeld 4%, mede door vervuilde bronnen (Vewin).

Ondanks een dalende afzet van gewasbeschermingsmiddelen (7,5 mln kg werkzame stof in 2023, 31% van 2011, CBS/CLO) daalt het werkelijke gebruik minder hard (structureel ~50% van de afzet) en groeit het areaal intensief bespoten teelten. RIVM meet bij omwonenden (30% van de bevolking woont <250m van landbouwgrond) verhoogde blootstelling: 10x hogere luchtconcentraties, 5x hoger huisstof, en detectie van meerdere stoffen (o.a. chloorprofam 82%) in urine. RIVM noemt het verband tussen gewasbeschermingsmiddelen en neurodegeneratieve ziekten (Parkinson) 'plausibel', zonder dat er een Nederlands kwantitatief risicocijfer (odds ratio) beschikbaar is. Waterkwaliteitsdoelen (Gezonde Groei, Duurzame Oogst: 90% reductie normoverschrijding) zijn niet gehaald; het ecologisch risico concentreert zich in 3 insecticiden die 90% van het risico vormen bij 0,1% van het verbruiksvolume.

Huurtoeslag, zorgtoeslag en kindgebonden budget vereisen een aanvraag, terwijl de Belastingdienst het recht in veel gevallen al kan vaststellen uit eigen gegevens. Actuele niet-gebruikpercentages (Dienst Toeslagen, Stand van de uitvoering 2026): zorgtoeslag en huurtoeslag 12%, kindgebonden budget 9%, samen circa €889 mln per jaar onbenut - dicht bij de €1,02 mrd die het CPB voor 2021 langs een andere route berekende (binnen 13% van elkaar, de belangrijkste validatie in dit dossier).

Het milieurecht biedt al een stevig fundament (zorgplicht, vergunningen, WED/Sr). Probleem: structureel niet toepassen. OVV 2023: overheid overwegend reactief/passief. AR 2026: toezicht lozingen ontoereikend; bij helft geen monsters. Tata: van 2019 tot LOD eind 2024 (OD NZKG max KGF1+2 EUR 26,815 mln, niet 30 mln); BBT 2012 deels pas 2022 (BBT 49). Burgers/gemeenten dwingen af (Chemours; ~800 IJmond-aangiften → OM-vervolging Tata juli 2026). 29 omgevingsdiensten; 8/15 voldoen aan robuustheid (OD NL 2024).

Nieuwe (AI-)datacentra vragen honderden MW netcapaciteit in een al overvol net en leunen op netstroom die in uren zonder wind en zon fossiel is. Voorstel van Harmen: een datacenter moet eigen, extra duurzame opwek en opslag meebrengen (mag elders staan) en mag niet zwaarder op het net leunen dan die opwek levert; of servers moeten op zee bij windparken staan. Onbekend was of dat technisch en financieel haalbaar is en hoeveel ruimte en opslag het vraagt.

Automatische verhogingen bij te late betaling van verkeersboetes (Wahv) lopen op tot 300% van het oorspronkelijke bedrag (50% na de eerste, verdubbeling na de tweede aanmaning), ongeacht het vermogen om te betalen. Het CJIB noemt dit in de eigen Stand van de Uitvoering 2025 zelf disproportioneel en uit de pas lopend met straf- en bestuursrecht, en draagt een alternatief aan: eerste verhoging €20, tweede verhoging 20% van het openstaande bedrag.

Fossiele bedrijven boeken in energiecrises overwinsten (Shell: adjusted earnings USD 39,9 mld in 2022, H1 2026 USD 16,8 mld; raffinagemarge Q3 2026 USD 42/vat tegen 24 in Q2), terwijl de klimaatschade van hun producten grotendeels niet in de prijs zit. 122 Carbon Majors zijn verantwoordelijk voor ruim 72% van de historische fossiele en cement-CO2; Shell alleen al voor 41,5 Gt CO2e (1892-2024). Grasso en Heede (2023) rekenen de top-21 producenten een klimaatschuld toe van gemiddeld USD 209 mld per jaar over 2025-2050. In Nederland bedraagt het beprijzingstekort van fossiele uitstoot EUR 18,3 mld per jaar (Miljoenennota 2027, bij EUR 187,4/t; bio-energie niet meegeteld), mondiaal schat het IMF fossiele subsidies op USD 7 bln (2022). Het energieonevenwicht van de aarde is opgelopen tot 1,36 W/m2 (2020-2023, Hansen e.a. 2025) en de opwarming versnelt (Hansen, Sato, Simons e.a. 2023). Dat betekent: snel stoppen met nieuwe uitstoot, en daarnaast CO2 terughalen, wat per ton duurder is dan voorkomen. Tegelijk staat mondiale klimaatfinanciering (USD 1,9 bln, 2023) ver onder de behoefte (NCQG USD 300 mld tot 1,3 bln per jaar in 2035), terwijl de mondiale militaire uitgaven USD 2,9 bln bedragen (SIPRI 2025). Deze analyse volgt RuleId 10: eerst stoppen (fossiele vrijstellingen, gratis rechten, nul-telling biomassa, vrijstelling militaire uitstoot), dan de bron (overwinsten structureel afromen, vervuiler betaalt voor historische uitstoot, afdracht aan een mondiaal Fonds Brede Welvaart), dan herstel (negatieve emissies, eerst natuur en houtbouw, dan technische verwijdering).

Exploitanten van kerncentrales zijn wettelijk slechts aansprakelijk tot ca. EUR 1,2 mld per kernongeval; met staat en verdragspartners samen is ca. EUR 3,2 mld geregeld. Een zwaar ongeval kost honderden tot duizenden miljarden (Fukushima EUR 385-540 mld). Het restrisico ligt bij slachtoffers en belastingbetaler, zodat exploitanten en investeerders geen volledige afweging van kosten en baten maken.

Bij verrekening - het inhouden van een vordering op een uitkering of toeslag die een bestuursorgaan zelf uitbetaalt - wordt de beslagvrije voet niet altijd toegepast, waardoor het inkomen onder het bestaansminimum kan zakken. Jaarlijks vinden 986.000-1.036.000 verrekeningen plaats op periodieke inkomsten (Belastingdienst 300.000-350.000, UWV 204.000, SVB 185.000, gemeenten 54.000) - méér dan het aantal loonbeslagen (800.000-900.000) - terwijl verrekening buiten de coördinatiemechanismen valt die de wet voor beslag heeft ingevoerd.

De kostendelersnorm verlaagt de bijstandsuitkering naarmate er meer volwassenen op één adres wonen, waardoor het financieel ongunstig is om iemand in huis te nemen - ook wanneer dat maatschappelijk juist gewenst is (mantelzorg, tijdelijke opvang, uitstroom uit dakloosheid). De norm raakt 42.697 huishoudens (36.210 in de algemene bijstand, 4.054 in de AIO, 2.083 in de Anw, 350 in de IOAW/IOAZ); het inkomensverlies bij twee kostendelers bedraagt circa €4.805 per jaar.

Gemeenten weigeren in de praktijk een briefadres aan mensen zonder vast woonadres, terwijl de Rijksdienst voor Identiteitsgegevens stelt dat een gemeente hiertoe sinds 1 januari 2022 wettelijk verplicht is en geen aanvullende voorwaarden mag stellen naast de Wet BRP. Zonder inschrijving in de BRP is er geen DigiD, uitkering, zorgverzekering of toeslag.

Nederland telt een woningtekort van 396.000 woningen, terwijl er gemiddeld 53 m2 woonoppervlak per persoon is. 55% van de 7,48 mln huishoudens woont (sterk) overdadig, 4% (ca. 270.000 huishoudens, 570.000 personen) te krap. Nieuwbouw blijft steken op 69.000 per jaar (2024 en 2025) tegen een ambitie van 100.000; het kabinet zet in op fabrieksmatige nieuwbouw (50% prefab binnen vier jaar).

Producenten en delen van de datacentersector stellen dat AI-datacentra PFAS nodig hebben voor koeling en dat er geen alternatieven zijn (aanleiding: AD 3-10-2026 over uitbreiding van PFAS-productie door AI-vraag, ChemSec 13-09-2026). Tegelijk duwt de F-gasverordening grote chillers vanaf 2027 naar HFO-koudemiddelen die zelf PFAS zijn en tot TFA afbreken, en stelt ECHA lange vrijstellingen voor two-phase-immersievloeistoffen voor. Daardoor dreigt een lock-in van PFAS in nieuwe datacentra, terwijl PFAS-vrije koeling beschikbaar is.

Welke warmteroute belast het elektriciteitsnet het minst en is maatschappelijk het goedkoopst: MT-warmtenet (geothermie/restwarmte) of all-electric warmtepompen, eventueel met slim laden, batterijen en V2G? Aanleiding: LinkedIn-post N. Janssen (claims: nauwelijks verschil netbelasting; EV grootste netbelaster; zomer beter door minder airco; geothermie vraagt ook stroom). Post is geen citeerbare bron.

Rente op private leningen drijft de kostprijs van wonen kunstmatig op met circa 30%.

Extreme regeldruk waarbij zorgverleners tot 40% van hun tijd besteden aan administratie.

Zorguitgaven stegen van 53,1 mld euro (2006; 9,1% bbp) naar 120,2 mld (2025; 10,2% bbp; 6.645 euro p.p., CBS). Nominale premie 1.876 euro (2025, +7%, NZa); verplicht eigen risico 385 euro, volgens coalitieakkoord 460 (2027) en ca. 520 (2030). 6% zag in 2025 af van zorg vanwege kosten (Nivel); 31% van de werktijd in de zorg is administratie (CBS). Het Nationaal ZorgFonds (SP en coalitie) wil zorgverzekeraars vervangen door een publiek fonds met regionale zorgkantoren.

Migratie bepaalt vrijwel de hele bevolkingsgroei: 2025 migratiesaldo ~94k, natuurlijke aanwas -7k (dp 340). Beleidsarm naar 19,6 mln inwoners in 2050 (dp 349), met druk op woningen, ruimte, drinkwater, stroomnet, zorg en onderwijs. Het debat behandelt migratie als een stroom, terwijl asiel, studie, arbeid (EU en niet-EU) en gezin andere oorzaken, verblijfsduur en beleidsknoppen hebben.

Miljarden weglekken naar buitenlandse aandeelhouders van energiebedrijven terwijl burgers energiearmoede lijden.

Top 1% bezit 25% van het vermogen terwijl de koopkracht aan de basis stagneert.

Jaarlijks €4 mrd rondpompen met hoge uitvoeringskosten en terugvorderingsrisico’s.

Jaarlijkse derving van €3 mrd met marginale impact op werkelijke R&D.

Door (internationaal) met BTW te schuiven loopt de fiscus jaarlijks 5,9 miljard euro mis

Nderland loopt veel geld mis door belastingontduiking

Nederland kent vier bestuurslagen (Rijk, provincie, gemeente, waterschap) plus inmiddels 1284 regionale samenwerkingsverbanden (2020) waarin taken vaak zonder heldere criteria worden belegd. Het is onduidelijk of de provincie als afzonderlijke, rechtstreeks gekozen bestuurslaag nog aantoonbare meerwaarde levert die gemeenten (met meer zeggingskracht) en het Rijk niet zelf zouden kunnen leveren, tegen lagere bestuurlijke kosten en met minder verlies aan democratische controle.

Sinds 1 augustus 2026 geldt de Wet veilige jaarwisseling: een landelijk vuurwerkverbod voor consumenten (uitgezonderd F1-categorie), met een ontheffingsregime voor verenigingen. Ondanks het verbod kende de jaarwisseling 2025/2026 een recordaantal van 474 SEH-gewonden, vooral jongeren. De Raad van State waarschuwde al in juni 2025 dat er te veel uitzonderingsmogelijkheden zijn.

Dienst Toeslagen keert ca. EUR 21,6 mld uit aan 6 mln huishoudens (2025): zorgtoeslag 6,54, huurtoeslag 5,29, kinderopvangtoeslag 5,14, kindgebonden budget 4,62 mld. Circa 23% krijgt een terugvordering, >500.000 huishoudens >EUR 500 (IBO 2023). Niet-gebruik 9-12% (ca. EUR 0,9 mld). Toeslagafbouw drijft marginale druk: 5% van werkenden >70%. Herstel toeslagenaffaire: budget EUR 11,8 mld (23e VGR, 2026), t/m 2025 EUR 6,9 mld besteed.

Het leenstelsel (studievoorschotstelsel, 2015–2023) financierde hoger onderwijs via private schuld in plaats van gift. Begin 2026 stond €28,0 mld aan studieschuld uit (−€0,8 mld t.o.v. begin 2025: eerste daling ooit), bij gemiddeld €18.300 per (oud-)student (+€5.900 sinds 2015). 398.900 studenten en 1.134.300 oud-studenten hebben een studieschuld; 144.500 mensen ≥€50k (verdubbeld in zes jaar); bijna 5.000 ≥€100k. Herinvoering van de basisbeurs (2023/’24) is een gedeeltelijke stop: minder studenten lenen (−210.000 t.o.v. 2023), maar de schuldberg blijft groot, het gemiddelde stijgt, en de pechgeneratie draagt nog steeds de opgebouwde schuld. Bestaande tegemoetkoming €35,31/mnd (budget €1,0 mld) plus voorgenomen aanvullende €44,50/mnd vanaf ~apr 2027 (budget €1,4 mld) dekken slechts een fractie van gemiste basisbeurs en rente. Standpunt: tegen schulden; schulden afbouwen.

Het kabinet reserveert cumulatief EUR 20 mld tot en met 2035 voor een maatregelenpakket gericht op landbouwhervormingen, natuurherstel en stikstofreductie (vrijwillige stoppers, landbouwtechnieken, gebiedsgerichte aanpak).

Het Nederlandse elektriciteitsnet is in grote delen vol. Volgens Boston Consulting Group kost netcongestie de samenleving jaarlijks EUR 10-40 mld (gemiste bedrijvigheid, vertraagde woningbouw en energietransitie). Netuitbreidingsinvesteringen van EUR 6-9 mld steken daar schril bij af.

De officiele Nederlandse broeikasgasuitstoot was 144,4 Mt CO2-eq in 2024 (NID 2026, inclusief LULUCF). Door boekhoudregels blijft een deel van de uitstoot die met Nederlandse activiteiten samenhangt buiten dat totaal of buiten de klimaatdoelen. Deze analyse brengt per post in beeld hoeveel dat is (Mt CO2-eq per jaar, meest recente jaar, met bandbreedte) en maakt onderscheid tussen vier categorieen: (A) ontbreekt echt in de nationale inventaris; (B) staat in de inventaris als memo-post of telt niet mee voor de doelen; (C) staat in de inventaris en telt mee, maar de toerekening of de prikkel is het probleem; (D) dubbeltelling of lock-in, geen extra uitstoot. Kern (midden, 2023/2024): B ongeveer 65 Mt (internationale lucht- en scheepvaart 46,9 Mt; biogene CO2 uit biomassa 18,2 Mt), dat is ongeveer 45% bovenop het nationale totaal. A ongeveer 35 Mt (netto importemissies van consumptie 33-35 Mt; militaire brandstof buiten Nederland circa 0,15 Mt). C 0,1-1,1 Mt (mestbonus groen gas en lock-in van de veestapel). D 0,1-1,7 Mt (toerekening van restwarmte, aftapwarmte en afvalwarmte). De categorieen mogen niet bij elkaar worden opgeteld; er is overlap (zie FullAnalysisText).

Nederland plant twee (mogelijk vier) nieuwe grote kerncentrales, bedrijfsduurverlenging van Borssele na 2033, en een SMR-programma. Officiele investeringsindicatie voor twee centrales: EUR 20-30 mld excl. financieringslasten; Klimaatfonds-reservering ca. EUR 14 mld is onvoldoende. Marktconsultatie (KPMG e.a.) toont dat private partijen zonder GSP/CfD/publiek kapitaal niet bouwen. LCOE: KPMG (GSP 2025, 2x1.650 MW, capex 30 mld) 81 EUR2025/MWh bij volledig publieke financiering zonder rente tijdens de bouw, 88-98 met private componenten, 134 bij 10 mld overschrijding + 5 jaar vertraging + bouwinflatie; merchant (W+B 2022) 114; NEA 2025 near-term 95-168 USD/MWh. Marktprijs: day-ahead 2025 87 EUR/MWh (CBS), PBL-raming 2030 73 (48-105), forwards 2027-2033 ca. 74 (TNO). Afgeschreven Borssele is wel winstgevend (EPZ netto EUR 3-7 mln/jr); dat zegt niets over nieuwbouw-IRR.

Obesitas neemt sterk toe in Nederland, door groot aanbod van ongezonde producten en leefstijl.

De Nederlandse Living Planet Index (LPI), berekend door het CBS op basis van het Netwerk Ecologische Monitoring, laat een gemengd beeld zien: landelijk is de index sinds 1990 met 13% toegenomen, maar dat herstel is zeer ongelijk verdeeld. Zoetwaterdieren namen met bijna 60% toe, terwijl dierpopulaties in open natuurgebieden, agrarisch gebied en vennen/hoogvenen juist zijn afgenomen (vennen/hoogveen sinds 2010 bijna gehalveerd).

PFAS ('forever chemicals') breken niet af in de natuur. Het Ministerie van IenW telt inmiddels circa 4.000 locaties die mogelijk PFAS-verontreinigd zijn, waarvan slechts 57 officieel bevestigd als 'aandachtslocatie' en sanering pas gestart op 8 en afgerond op 4 (2026). RIVM's eigen Impact Assessment (2022) erkent expliciet dat een landsdekkend beeld van verontreinigde locaties en de bijbehorende saneringskosten ontbreekt. Bekende saneringskosten (Investico, 2026) bedragen minimaal EUR 68 miljoen op 52 (deels) bekende locaties, met kosten tot boven de EUR 100.000/kg verwijderd PFAS (circa 1000x hoger dan bij kwik/lood-sanering). Drinkwaterbedrijven die afhankelijk zijn van oppervlaktewater (o.a. PWN Mensink) overschrijden de RIVM-risicogrens met een factor 4-7; een Rekenkameronderzoek kwalificeert het toezicht op vervuilende lozingen als 'ontoereikend en zorgwekkend'.

Kleine schulden escaleren door incassokosten en boetes tot onbeheersbare maatschappelijke kosten.

Handhaving bij betalingsonmacht leidt tot een negatieve spiraal die de maatschappij miljarden kost.

Door onnodige fiscale subsidiering van hoge huizenprijzen loopt de overheid 10 tot 11 miljard euro per jaar aan inkomsten mis

Nederland fungeert als doorvoerland voor miljarden aan royalty- en intereststromen zonder reële economie.

Door intern met kosten te schuiven factureert Shell winsten weg naar belastingparadijzen

De klimaatkosten van militarisering (oorlogvoering, wapenproductie en defensie-operaties) worden structureel onderschat en zijn tegelijk fiscaal bevoordeeld ten opzichte van civiele economische activiteit - terwijl de defensiesector zelf 2 tot 3 keer emissie-intensiever is dan de economie als geheel (ABN AMRO). Wereldwijd zijn krijgsmachten samen goed voor ca. 5,5% van de mondiale broeikasgasuitstoot (CEOBS/SGR) - groter dan Rusland als land. Voor de oorlog in Oekraine alleen al is over 4 jaar 311,4 Mt CO2e gemeten, met wederopbouw (23%) bijna net zo groot als de directe oorlogvoering zelf (37%).

Wederopbouw na oorlogsverwoesting veroorzaakt bijna evenveel uitstoot als de directe oorlogvoering zelf: in Oekraine is wederopbouw goed voor 23% (73,3 Mt CO2e over 4 jaar) van de totale oorlogsgerelateerde uitstoot, tegenover 37% (114,1 Mt) voor de oorlogvoering zelf (Initiative on GHG Accounting of War). Oekraine's geschatte totale wederopbouwbehoefte bedraagt USD 411-750 mld (Wereldbank/EU/Oekraine RDNA-schatting, via IISD) - een bouwgolf die bij als-was-herbouw (staal, beton, fossiele verwarming) een grote extra klimaatpost toevoegt bovenop de oorlog zelf.

Nederland verhoogt de defensie-uitgaven van EUR 27,7 mld (2,02% bbp) in 2026 naar 3,5% bbp vanaf 2035: structureel EUR 19,3 mld per jaar extra (CPB/PBL/SCP). De NAVO motiveert dit met de langetermijndreiging van Rusland, dat in 2025 naar schatting 7,5% van zijn bbp aan defensie besteedde. Het CPB schat de economische multiplier voor Nederland dicht bij nul; de planbureaus zien verdringing, risico op onderuitputting en prijsopdrijving, druk op personeel (minimaal 122.000 mensen) en ruimte, en ombuigingen op zorg, sociale zekerheid en ontwikkelingssamenwerking in hetzelfde pakket. Tegelijk ontbreekt een Europese diplomatieke strategie voor oorlog en vrede met Rusland (Clingendael, AIV). De oorlog in Oekraine kostte tot eind 2025 USD 195 mld aan directe schade en USD 667 mld aan verliezen (RDNA5).

CONCEPT. AI wordt door de overheid vooral ingezet om burgers te controleren (risicoprofilering, fraudeopsporing), terwijl de overheid zelf moeilijk controleerbaar blijft: actieve openbaarmaking onder de Woo is grotendeels niet in werking (11 van 12 categorieen), het algoritmeregister en het lobbyregister zijn niet wettelijk, en een openbare afweging van brede welvaart is niet verplicht. Tegelijk bedreigen manipulatie (deepfakes, gerichte politieke advertenties, vertekend stemadvies door chatbots) en afhankelijkheid van een paar techbedrijven de democratie. Subject 184 (AI), met verwijzing naar subject 174 (Democratie).

85% van de nationale digitale advertentie-inkomsten vloeit direct weg naar de VS (Google/Meta).

Afhankelijkheid van mondiale monopolies voor vitale medicatie.

Medicijnen kunnen mensen helpen maart ook (onbedoelde) schade aanrichten door verkeerd gebruik, neveneffecten of verkeerde voorschrijving

Het kabinet richt een Nationale Investeringsinstelling op met EUR 3,3 mld kernkapitaal voor innovatieve bedrijven die onvoldoende marktfinanciering krijgen. Het CPB (18-09-2026) oordeelt dat meerwaarde vooral zit bij toegankelijker bedrijfsfinanciering; voor bredere maatschappelijke doelen zijn subsidies/normering/beprijzing vaak geschikter; zinvolle omvang en impact zijn waarschijnlijk beperkt.

Er zijn diverse fiscale regelingen en subsidies waar de fossiele industrie van profiteert

Het aantal rijksambtenaren (fte) is in tien jaar sterk gegroeid: van circa 109.000 fte in 2015 naar 157.019 fte eind 2024 (+bijna 48.000 fte, +43,9%) en verder naar 160.953 fte medio 2025. De groei concentreert zich niet in de beleidskolom (die stabiliseerde na jarenlange eerdere uitbreiding), maar in uitvoering, inspectie en ondersteuning. Tegelijk blijft de externe inhuur bij het Rijk hardnekkig hoog: 15,4% van de totale personeelsuitgaven in 2024 (EUR 3,67 miljard), ruim boven de door de Tweede Kamer gestelde Roemernorm van maximaal 10%; slechts 4 van de ministeries bleven onder die norm. Deze nulmeting brengt de omvang van eigen personeel en externe inhuur financieel in beeld als uitgangspunt voor scenario's over de inrichting van de (rijks)overheid.

Kan Nederland de ~9,4 mln personenauto's (CBS 1-1-2026) grotendeels vervangen door ~1 mln publieke elektrische voertuigen met rit-delen (Cooperatief Publiek Vervoer, CPVNL, boek 'Slim reizen', mede door Urgenda gefinancierd), en wat betekent dat voor ruimte, grondstoffen, CO2, kosten en het elektriciteitsnet (laadvraag, netbewust laden, V2G-buffer)? Vergeleken met nulalternatief (autonome groei naar ~10 mln BEV) en realistische deelauto-opschaling.

Frisdrank wordt grotendeels verkocht in wegwerpverpakkingen (blik, PET). Statiegeld (blik sinds 1-4-2023, minimaal EUR 0,15; kleine PET sinds 1-7-2021; source 1148) heeft het aantal blikjes in het zwerfafval sterk verminderd: -73% in 2025 ten opzichte van 2022 (RWS-monitor, source 1145). Toch lekt het systeem: Verpact zamelde in 2025 86% van de blikjes en 78% van de PET-flessen in, onder de wettelijke norm van 90% (source 1146; ILT handhaaft met lasten onder dwangsom, source 1148). Volgens burgerwetenschap was 75% van de statiegeldblikjes die in 2025 in het zwerfafval werden gevonden niet meer inleverbaar (Zwerfinator, source 1147; lage betrouwbaarheid). Statiegeld repareert achteraf; het voorkomt de wegwerpverpakking niet. Frisdrank zelf is volgens het kabinet overbodig voor de gezondheid ('We hebben ze niet nodig', Kamerstuk 32140-302, source 1142; gezondheidsdeel in analyse 18).

Slechts 47% van de Nederlanders voldoet aan de beweegrichtlijnen (laagopgeleiden 33%, hoogopgeleiden 51%). Inactiviteit veroorzaakt circa 2,3% van de ziektelast, 5.800 sterfgevallen en EUR 2,7 mld zorguitgaven per jaar. Tegelijk vindt 55% van de Nederlanders sport te duur, onder modaal 66%; 57% van de lagere inkomens zou vaker sporten als het gratis was.

Houtige biomassa telt aan de schoorsteen als nul: onder het Klimaatverdrag alleen als memo-item (boeking in LULUCF van het oogstland), in EU ETS en RED II/III met emissiefactor nul. Daardoor krijgen centrales, WKK en warmteketels SDE(+)-subsidie en betalen ze geen ETS-rechten, terwijl hout per eenheid energie meer CO2 uitstoot dan kolen (Drax +13%) en de carbon payback decennia tot een eeuw kan duren (44-104 jaar bij kaalkap). In NL leverde biomassa in 2024 34% van de hernieuwbare energie; houtige biomassa 16,6% (2023). CO2 uit bio-energie was 17,4 Mt in 2023 (memo); houtig naar schatting 7,8-8,9 Mt aan de schoorsteen tegen 5,0 Mt 'vermeden'. Voor houtige biomassa is ca. 8,8 mld euro SDE(+) beschikt (stand 2019).

Vanaf 2027 is EUR 1,3 mld gereserveerd voor het Aramis-project: transport en opslag van industriële CO2 in lege gasvelden onder de Noordzee.

Sinds 1967 bezet Israël de Westelijke Jordaanoever, Oost-Jeruzalem en de Gazastrook. Het Internationaal Gerechtshof (IGH) oordeelde op 19-7-2024 dat die voortdurende aanwezigheid onrechtmatig is, dat Israël haar zo snel mogelijk moet beëindigen, nieuwe nederzettingsactiviteit moet staken en kolonisten moet evacueren, en dat alle staten geen hulp of bijstand mogen verlenen bij het in stand houden ervan (source 1059). Na de aanval van Hamas en andere gewapende groepen op 7-10-2023, waarbij in Israël ruim 1.200 mensen omkwamen, volgde een oorlog in Gaza. Volgens het ministerie van Volksgezondheid in Gaza zijn daar tot 30-9-2026 74.032 mensen gedood en 175.142 gewond (via OCHA, niet door de VN geverifieerd; een Lancet-studie wijst op onderregistratie) (sources 1063, 1077). Wereldbank, EU en VN ramen schade en verliezen in Gaza op USD 57,9 mld en de herstelbehoefte op USD 71,4 mld (source 1065). Het IGH legde Israël in de zaak van Zuid-Afrika voorlopige maatregelen op onder het Genocideverdrag (source 1074) en het Internationaal Strafhof vaardigde op 21-11-2024 arrestatiebevelen uit tegen premier Netanyahu en oud-minister Gallant (source 1060). Volgens HRW, Amnesty en B'Tselem is sprake van apartheid, volgens een VN-onderzoekscommissie van genocide in Gaza (sources 1064, 1078-1080); Israël betwist die kwalificaties en een rechterlijk oordeel ten gronde ontbreekt nog. Nederland verbiedt sinds 22-9-2026 handel in goederen uit nederzettingen en stopte de uitvoer van F-35-onderdelen, maar verleent nog individuele vergunningen voor militaire en dual-use goederen (sources 1075, 1061, 1062); de EU heeft het associatieverdrag niet opgeschort (source 1076). Richting Burgerplatform: Nederland stopt eerst elke bijdrage aan bezetting en oorlog, steunt berechting van verdachten via het Strafhof en kiest voor één democratische staat met gelijke rechten voor iedereen die er woont, joods en Palestijns. Geen gedwongen verplaatsing van welke groep ook en geen regeringswissel van buitenaf (dossier 200).

Operaties gericht op het afzetten van een buitenlandse regering (regime change) gaan vaak gepaard met langdurig conflict, veel doden en ontheemden en instabiliteit met gevolgen tot in Nederland (asiel, veiligheid, reputatie). De post-9/11-oorlogen, waaronder Irak na de inval van 2003, kostten volgens Costs of War 905.000-940.000 directe doden door alle strijdende partijen en minstens 38 mln ontheemden (academisch, niet-officieel; dp 388, 390). Nederland gaf in 2003 politieke steun aan de inval in Irak zonder adequaat volkenrechtelijk mandaat (commissie-Davids, source 289). Voor zulke politieke steun bestaat geen verplichte toets of parlementaire procedure vooraf.

Onderzoek met gevaarlijke ziekteverwekkers kan leiden tot laboratoriumlekken en, in het ergste geval, tot een pandemie. AANLEIDING (okt 2026): een 28-jarige laborante (Darya Shipilova) van het Anti-Pestinstituut van Siberie en het Verre Oosten in IRKOETSK overleed op 2-10-2026; onbevestigde berichten spreken van longpest na een gebroken reageerbuis (25-9), de Russische autoriteit Rospotrebnadzor houdt het op 'pneumonie van onbekende oorzaak' en ontkent pest (sources 1110-1113). LET OP: dit is het instituut in Irkoetsk, NIET het centrum Vektor bij Novosibirsk; bij Vektor vonden wel eerdere dodelijke lableks plaats (Marburg 1988, Ebola 2004; source 1114). Bewezen historische lableks: de miltvuuruitbraak in Sverdlovsk 1979 uit een militair lab (Meselson, Science 1994; door Jeltsin in 1992 erkend; source 1115), de pokkendode in Birmingham 1978 (source 1117), SARS-labbesmettingen 2003-2004 met secundaire transmissie in Beijing (source 1118), de brucella-uitbraak in Lanzhou 2019 (>10.000 antistofpositief; source 1119) en de MKZ-uitbraak uit Pirbright 2007 (GBP 47 mln overheidskosten; source 1120). De H1N1-griep van 1977 is vermoedelijk niet-natuurlijk (lab- of vaccinproef; source 1116). De oorsprong van COVID-19 is onzeker: zowel zoonose als een labgerelateerd incident blijven mogelijk; dit dossier neemt GEEN positie in (sources 1130, 1131). Tegelijk groeit het aantal hoogrisicolabs (69 BSL-4-labs in 27 landen; Global BioLabs 2023, source 1122), terwijl internationaal toezicht en verificatie achterblijven.

Circulair systeem van huurtoeslagen die hoge kapitaallasten en kunstmatige schaarste compenseren.